Monday, December 20, 2010

Και τώρα... ας περάσουμε στο επόμενο θέμα!

Με αφορμή το βιβλίο του Neil Postman πάνω στην επίδραση της τηλεόρασης στο περιεχόμενο του σύγχρονου πολιτισμού, αποφάσισα να γράψω λίγα λόγια για αυτό και πιο συγκεκριμένα, για την ιστορικότητα και την μνήμη σήμερα. Ο Postman ήταν ένας Αμερικανός ακαδημαϊκός και θεωρητικός των μέσων ενημέρωσης και η συμβολή του στην κριτική και θεωρία των media και της εκπαίδευσης θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική. Ασφαλώς εδώ δεν πρόκειται να επιχειρήσω να κάνω κριτική του βιβλίου, απλώς παραθέτω αποσπάσματα από το κείμενο και προσθέτω ορισμένες δικές μου σκέψεις πάνω σε αυτά.

Το βιβλίο εξετάζει την πιθανότητα να είχε δίκιο ο Huxley όταν εξέφραζε τους φόβους του για το γεγονός πως δεν θα υπήρχε λόγος να απαγορευτεί ένα βιβλίο γιατί δεν θα βρισκόταν άνθρωπος πρόθυμος να διαβάσει. Σε αντίθεση δηλαδή με τον Orwell, που τον φόβιζαν οι άνθρωποι που θα απαγόρευαν τα βιβλία και εκείνους που θα μας στερούσαν την πληροφόρηση, ο Huxley φοβόταν εκείνους που θα μας υπερ-πληροφορούσαν τόσο ώστε να καταντήσουμε πλάσματα παθητικά και εγωιστικά. Η αλήθεια τελικά ίσως να μην φυλάσσεται μυστική, αλλά να πνίγεται σε έναν ωκεανό σύγχυσης.

Ο Postman ξεκινάει κάνοντας μία ιστορική αναδρομή στους κύριους τρόπους πληροφόρησης των ανθρώπων ανά τους αιώνες. Αναφέρεται στο πέρασμα από την εποχή των προφορικών μεταδόσεων, στην επανάσταση που έφερε το έντυπο κείμενο και η τυπογραφία και στη συνέχεια στο πέρασμα από την εποχή του αφηγηματικού λόγου, στην εποχή του θεάματος.

Όπως σχολιάζει ο Lewis Mumford πάνω στην επιστημολογική αλλαγή που συντελέστηκε με την έναρξη του 16ου αιώνα: "Περισσότερο από κάθε άλλο μέσο, το τυπωμένο βιβλίο απελευθέρωσε τον άνθρωπο από την κυριαρχία του άμεσου και του τοπικού. Το εντύπως παρουσιασμένο γεγονός εντυπωσίαζε περισσότερο από τα πραγματικά γεγονότα. Για να υπάρξεις έπρεπε να υφίστασαι στο έντυπο. Ο υπόλοιπος κόσμος άρχιζε να γίνεται σκιώδης. Η μάθηση κατέληξε βιβλιοκεντρική."

Το πέρασμα όμως από την μαγεία του γραπτού λόγου στην ηλεκτρονική μαγεία, ο Postman βρίσκει πως ήταν γρήγορο και βεβιασμένο.

Γραπτός λόγος σημαίνει να ακολουθείς μία πορεία σκέψης που απαιτεί ικανότητες ταξινόμησης, εξαγωγής συμπερασμάτων και ανάλυσης συλλογισμών.

Ο κόσμος του θεάματος όμως, που ξεκίνησε με τον τηλέγραφο και κορυφώνεται με την τηλεόραση μεταδίδει συνεχώς πληροφορίες στερημένες από πλαίσιο αναφοράς. Η μεγάλη ροή των πληροφοριών έχει ελάχιστη ή και καμία σχέση με τους αποδέκτες, με το κοινωνικό ή πνευματικό πλαίσιο που αφορά τη ζωή των ανθρώπων. Ολόκληρος ο κόσμος απέκτησε ειδησεογραφικό περιεχόμενο και όλα έγιναν υπόθεση όλων. Η τηλεόραση απλώς εκπέμπει πληροφορίες. Δεν τις συλλέγει, ούτε τις αναλύει, ούτε τις εξηγεί. Οι ειδήσεις έχουν τη μορφή συνθημάτων, με εντυπωσιακά χαρακτηριστικά. Σκοπός τους είναι να γίνονται αντιληπτές με ενθουσιασμό και να ξεχνιούνται γρήγορα. Μιλάνε με μία γλώσσα απολύτως ασυνεχή. Η μία είδηση δεν έχει καμία σχέση με την επόμενη. Είναι σαν "επικεφαλίδες" οι οποίες στέκονται με αυτάρκεια και ο δέκτης οφείλει -αν μπορεί- να δημιουργήσει μόνος του ένα νόημα γι' αυτές. Ο πομπός δεν είναι υποχρεωμένος να του το προσφέρει.

Καταλήγουμε να γνωρίζουμε για την ύπαρξη πολλών πραγμάτων, αλλά να αγνοούμε την ουσία τους. Οι "γνώσεις" που παίρνουμε είναι αποσπασματικές και αποκομμένες από ένα γνωσιακό πλαίσιο. Αν δεν μπορούμε να τις εντάξουμε σε κάποιο τέτοιο πλαίσιο, τότε γρήγορα θα ξεχαστούν. Είναι το φαινόμενο των σταυρολέξων ή του trivial pursuit. Αποσπασματική γνώση, που η μόνη της χρησιμότητα είναι η ψυχαγωγία. Όχι ο προβληματισμός ή η δράση.

Με τα θραύσματα πληροφοριών όμως που συνεχώς δεχόμαστε από τα ηλεκτρονικά μέσα, δεν μπορούμε να έχουμε πρόσβαση σε μία ιστορική προοπτική. Λόγω της απουσίας της συνέχειας και του πλαισίου αναφοράς, τα κομμάτια πληροφοριών δεν μπορούν να ενσωματωθούν σε ένα πλήρες και συμπαγές σύνολο. Δεν είναι ούτε ισχυρογνωμοσύνη, ούτε άγνοια, αλλά μία αίσθηση μη αναφορικότητας που οδηγεί στην έκπτωση της ιστορίας. Δεν αρνούμαστε να θυμηθούμε, ούτε και το θεωρούμε άχρηστο. Αντιθέτως, αδυνατούμε να θυμηθούμε.

Κλείνοντας κάπου εδώ την σύντομη αναφορά μου σε ένα τόσο σημαντικό (για μένα) βιβλίο, και ελπίζοντας, στην προσπάθειά μου να χωρέσω σε λίγες γραμμές όσα μπορούσα, να έδωσα μία ιδέα γι' αυτό και όχι μία θολή εικόνα, θα σας αφήσω με το (κρίσιμο) ερώτημα που θέτει ο Postman: "Είναι τελικά η εποχή που ζούμε μία εποχή "υπερκινητικών πασχόντων από αμνησία";

Neil Postman: "Διασκέδαση μέχρι θανάτου- Ο δημόσιος λόγος στην εποχή του θεάματος"
Lewis Mumford: "Ο μύθος της Μηχανής"

No comments:

Post a Comment